Thăm House of Lords ở Điện Westminster tại London

Đây là một thế giới hoàn toàn khác: trầm lặng, trang nghiêm và mang đậm dấu ấn lịch sử qua hàng trăm năm.

Nhưng các “Lord” (Thượng nghị sĩ / Quý tộc) thực sự là ai? Họ từ đâu đến, được đào tạo như thế nào và đang giữ vai trò gì trong bộ máy quyền lực của xứ sở sương mù?

Xin kể với các bạn ngọn nguồn lịch sử của House of Lords, còn gọi là Viện Nguyên lão, hay Viện Quý tộc nhân chuyến thăm của tôi – được mời dự tiệc- tại cơ quan này trong tháng 11/2026.

Thượng viện Anh là một trong những viện lập pháp lâu đời nhất thế giới. Lịch sử của nó bắt đầu từ thế kỷ 11, dưới thời các quốc vương Anglo-Saxon và Norman. Khi đó, Nhà vua thành lập Witenagemot (Hội đồng các bậc hiền triết) hoặc Curia Regis (Hội đồng Nhà vua) để tham vấn các giám mục, đại tư tế và những quý tộc giàu có (các bá tước, công tước) trước khi ban hành luật hay thu thuế.

Đến thế kỷ 14, Nghị viện Anh chính thức phân chia thành hai viện riêng biệt:
• Hạ viện: Đại diện cho giới thương nhân và hiệp sĩ địa phương.
• Thượng viện: Nơi hội tụ của giới quý tộc quyền quý (Lords Temporal) và các thủ lĩnh giáo hội (Lords Spiritual).
Trong hàng thế kỷ, Thượng viện mới là nơi nắm giữ quyền lực thực sự vì nắm giữ đất đai và tài sản quốc gia. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của dân chủ, quyền lực dần dịch chuyển sang Hạ viện.

Trước đây, danh xưng “Lord” gắn liền với dòng máu quý tộc và đặc quyền cha truyền con nối (Hereditary Peers). Khi một người cha qua đời, người con trai cả sẽ nghiễm nhiên thừa kế tước hiệu và ghế trong Thượng viện.

Tuy nhiên, nước Anh hiện đại đã thay đổi căn bản quy luật này:
• Thành phần cốt cán — Thượng nghị sĩ trọn đời (Life Peers): Chiếm tới hơn 85–90% số ghế trong Thượng viện. Họ là những người được Hoàng gia bổ nhiệm theo đề xuất của Thủ tướng hoặc Ủy ban Bổ nhiệm độc lập dựa trên năng lực, cống hiến và thành tựu cá nhân. Tước hiệu của họ không thể truyền lại cho con cháu. Khi họ qua đời, ghế đó sẽ bị bỏ trống.

• Nhóm Quý tộc cha truyền con nối (Hereditary Peers): Đạo luật Thượng viện năm 1999 (House of Lords Act 1999) do Chính phủ Công đảng thông qua đã cắt giảm hàng trăm quý tộc cha truyền con nối. Đạo luật giới hạn tối đa chỉ còn 92 ghế quý tộc cha truyền con nối được giữ lại trong Thượng viện thông qua cơ chế bầu cử nội bộ. (Các cải cách gần đây tiếp tục hướng tới việc loại bỏ hoàn toàn nhóm quý tộc thừa kế này ra khỏi nghị trường).

• Nhóm Đại tăng lữ Lords Spiritual): Gồm 26 Giám mục và Tổng giám mục cao cấp của Giáo hội Anh. Khi họ nghỉ hưu, ghế này sẽ chuyển giao cho người kế nhiệm vị trí trong giáo hội.

Do đó, các “Lord” ngày nay không còn là những nhà quý tộc trên các trang trại khổng lồ, mà đa phần là các cựu thủ tướng, bác sĩ hàng đầu, luật sư thẩm phán, nhà khoa học đoạt giải Nobel, doanh nhân thành đạt hay các nhà hoạt động xã hội xuất sắc.

Không có một “trường học chuyên đào tạo Lord”. Tuy nhiên, theo các khảo sát về nền tảng giáo dục của chính trị gia Anh (như của Sutton Trust):
• Tầng lớp quý tộc truyền thống: Thường xuất thân từ các trường tư thục nội trú danh tiếng nhất nước Anh như Eton College, Harrow, Winchester và sau đó học tại hai đại học huyền thoại Oxford hoặc Cambridge (Oxbridge). Nói là ‘thường xuất thân’ không có nghĩa là tất cả, bởi trong số họ có những người không đi lên bằng học vấn mà bằng các hoạt động khác.

• Thượng nghị sĩ trọn đời ngày nay: Đến từ vô số ngành nghề và môi trường đào tạo đa dạng. Mặc dù tỷ lệ người tốt nghiệp từ các đại học hàng đầu (thuộc nhóm Russell Group) hay Oxbridge vẫn khá cao do đặc thù chọn lựa những cá nhân xuất sắc nhất trong từng lĩnh vực, Thượng viện hiện nay vẫn có nhiều thành viên đi lên từ các trường công lập, đại học địa phương, thậm chí xuất thân từ tầng lớp lao động.

Khác với Hạ viện – nơi chính phủ được thành lập và chính trị mang tính đối đầu phe phái, Thượng viện đóng vai trò là “Viện kiểm duyệt và cố vấn tối cao”.
Vai trò chính của Thượng viện bao gồm:
1. Rà soát và sửa đổi dự luật (Scrutiny & Revision): Khi Hạ viện thông qua một đạo luật, luật đó sẽ được chuyển sang Thượng viện. Tại đây, với chuyên môn sâu rộng của mình, các Lord sẽ soi kỹ từng chi tiết, phát hiện kẽ hở và đề xuất sửa đổi để luật hoàn thiện hơn.
2. Kiềm chế quyền lực của Hạ viện: Thượng viện không có quyền bác bỏ vĩnh viễn một dự luật tài chính hay các cam kết tranh cử chính của Hạ viện. Tuy nhiên, họ có quyền hoãn thi hành dự luật (Delaying power) tối đa khoảng 1 năm. Khoảng thời gian trì hoãn này buộc Chính phủ và Hạ viện phải suy nghĩ lại, lắng nghe dư luận và điều chỉnh chính sách.
3. Thẩm vấn Chính phủ: Các Lord thường xuyên chất vấn các Bộ trưởng về chính sách đối ngoại, kinh tế, y tế và nhân quyền.
4. Nơi quy tụ chuyên gia độc lập: Khoảng 1/3 thành viên Thượng viện là các nghị sĩ độc lập (Crossbenchers – không thuộc bất kỳ đảng phái chính trị nào). Sự có mặt của họ mang lại cái nhìn khách quan, phi chính trị cho các vấn đề quốc gia.

Như thế, Thượng viện Anh là một sự kết hợp kỳ lạ giữa lịch sử phong kiến và nền dân chủ hiện đại. Dù từng nhận nhiều chỉ trích vì tính chất “không do dân bầu”, Thượng viện vẫn tồn tại như một “màng lọc chất lượng” quan trọng cho luật pháp nước Anh. Nơi đây quy tụ tri thức và kinh nghiệm sống của những con người kiệt xuất, giúp bộ máy chính trị Anh vận hành một cách cẩn trọng và chín chắn.