Hành trình châu Âu và ‘cơ hội của Phở’

(Phỏng vấn foodblogger Hungary Balint Nemeth về sự quan tâm của anh đối với ẩm thực Việt tại trạm Budapest trong hành trình Roadshow tháng 7 của Hội We Love Phở)

Nguyễn Giang ở London viết về cảm nhận sau chuyến tham gia cùng Hội We Love Phở và các nghệ nhân ẩm thực Việt Nam tới thủ đô ba nước châu Âu tháng 7 năm nay:

Hành trình sáu quốc gia châu Âu: CH Séc, Ba Lan, Slovakia, Áo và Đức, của phở Việt và nhiều món ăn khác do Hội We Love Phở cùng Hiệp hội Ẩm thực Ninh Bình đã khép lại sau hàng nghìn km di chuyển, nhiều sự kiện tạo dấu ấn tích cực về văn hóa Việt Nam cởi mở, thân thiện, hiện đại qua các món ăn vừa quen thuộc, vừa mới lạ với khách mời bản xứ.

Tuy chỉ tham gia được ở ba trạm Bratislava, Vienna và Budapest, tôi cảm thấy toàn bộ Hành trình đưa phở Việt ra thế giới đã được đón nhận nồng hậu và… rất thiết thực bởi người dân, quan khách các nước Slovakia, Áo và Hungary.

Ở trời Âu này, hẳn các bạn biết để người dân bỏ tiền ra mua một món ăn nước ngoài không phải là dễ, nhất là khi người châu Âu luôn tự hào về các món của họ, với một số fine dining dishes hình thành từ yến tiệc xa hoa của vua chúa, giới quý tộc từ cả nghìn năm qua.

Thiên thời-địa lợi-nhân hòa

Có thể nói, cảm nhận của tôi là hiện nay, phở Việt Nam đang tới châu Âu khi có cả ‘thiên thời, địa lợi, nhân hòa’.

Đầu tiên là về thời điểm thuận lợi của kinh tế toàn cầu hóa và giao lưu con người, văn hóa. Yếu tố thiên thời này càng nổi bật khi đi qua tất cả các nước EU không có kiểm soát biên giới. Nhưng nó cũng có yếu tố dịch chuyển về thói quen ăn uống, một cú ‘cultural shift’ tinh tế. Tức là bước sang thế kỷ 21, người châu Âu dần dần chú ý hơn đến các món châu Á nói chung nhưng có sự dịch chuyển trong nhận thức về ẩm thực. Nói ngắn gọn thì có mốt ăn ngon mà không nặng (comfort without heaviness). Ăn xong một suất phở, người ta thấy no, đủ chất mà không bị đầy (nourished but not sluggish).

Tính linh hoạt của việc phục vụ món phở, sáng, trưa, chiều tối vốn đã có ở Việt Nam phù hợp với sinh hoạt đô thị châu Âu. Nói phở là món ăn nhanh cũng được, mà để ăn vào bữa tối (dinner), cần ngồi lâu, chuyện trò, chớm vào fine dining, cũng không sao. Thêm vào đó là nguồn gốc một phần từ văn hóa ẩm thực Pháp, vốn được gần như toàn bộ châu Âu coi là cao cấp, đã giúp nâng tầm món phở. Cách ninh xương bò lâu để làm nước dùng, kiểu như pot-au-feu (French slow-cooking beef stew) tạo ra liên hệ với món Pháp, đem lại độ sang trọng cho phở Việt Nam.

Về địa lợi thì đây là lúc sự hiện diện của các cộng đồng Việt đã lan ra ở gần như mọi nước châu Âu. Các bạn đã và đang là nền móng cho việc phát triển thương hiệu phở và các món ăn  Việt khác. Ở đây, mạng lưới We Love Phở đã đặt ra mục tiêu coi món phở không chỉ là nét văn hóa ẩm thực (culinary culture) đặc thù Việt Nam mà còn là cầu nối giữa người Việt, gốc Việt ở các nước châu Âu với nhau, và với người bản xứ.

Và tất nhiên không thể thiếu ‘nhân hòa’. Thái độ đón nhận phở nói riêng và ẩm thực Việt nói chung ở các nước châu Âu đang khá thuận lợi.

Tôi xin điểm ra một số ý kiến từ  báo Anh để mọi người cùng thấy người Anh và giới truyền thông đã biết về phở, viết về phở ra sao. Năm 2004, khi thăm Hà Nội, nhà báo Anh Alex Renton đã quá ấn tượng với tô phở vỉa hè và đặt câu hỏi: ‘Có phải đây là món súp ngon nhất thế giới?’ (Is this the best soup in the world?) trong một bài trên trang The Guardian (16/05/2004).

Thế nhưng, đó là món phở ở Việt Nam, và qua cảm nhận của một du khách. Còn tới gần 20 năm sau, vào năm 2021, một nhà báo Anh khác, anh William Sitwell lại viết rằng ‘phở ở Việt Nam không ngon bằng phở London’ (The phos in Vietnam aren’t as good as the ones in London’- báo Telegraph (23/05/2021).

Tạm bỏ sang một bên tranh cãi khó ngã ngũ về phở  -điều tôi thấy rất thú vị là William Sitwell đã xác lập vị thế của phở Việt ở Anh qua cách xưng hô ‘đó là phở ở quê hương của anh- Anh quốc. (nguyên văn: William admits his favourite [phở] was in his home country).

Cũng không lạ, vì tự điển danh tiếng của thế giới nói tiếng Anh, Oxford English Dictionary đã ghi nhận ‘danh từ ‘phở’ lần đầu năm 2006. Khi người ta đã coi phở là món ăn ‘nước họ nữa đấy’ thì chúng ta đã khá thành công, ít nhất ở mặt nhận biết thương hiệu (brand recognition). Nỗ lực tiếp theo là để phở ‘bám rễ’ và tạo chỗ đứng khác biệt với món Hoa, Hàn, Nhật. Yếu tố fusion có sẵn trong phở là tiềm năng giúp chúng ta lồng ghép, chuyển tải các thông điệp văn hóa khác cho Việt Nam.

Hành trình mở ra câu chuyện di sản của nhân loại

Việt Nam có thể học từ ví dụ của Nhật Bản, khi mà vào năm 2017, món sushi của nước này được UNESCO đã công nhận là di sản văn hóa thế giới phi vật thể.

Nhưng nếu ta tìm hiểu kỹ, thì sự công nhận với sushi khônng chỉ cho riêng món này. UNESCO coi đó là một phần của Washoku (和食とは – Japanese food) gồm ba món.

Cũng có thể chúng ta cần làm, như Roadshow châu Âu 2026 đã trình bày ở Budapest, là chọn ra ba món: phở, bánh xèo và nem rán, như một bữa ăn Việt Nam thuần túy, kết thúc bằng cà phê sữa đá.

Cần phải nói thêm rằng sushi chiếm lĩnh thế giới nhờ cộng đồng Nhật ở Mỹ (món California Rolls lần đầu có mặt ở Los Angeles vào cuối thập niên 1960s), thì không có lý do gì chúng ta không thể chung tay đưa món phở, hoặc cách nấu phở Việt, lên tầm UNESCO Intangible Cultural Heritage.

Phát biểu tại Budapest, tôi có nói món phở rất xứng đáng trở thành một di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam để UNESCO công nhận. Thế nhưng, ai cũng biết đây là quá trình cần nhiều công sức vận động và có thể cần điều chỉnh cách nộp đơn lên cơ quan này của Liên Hiệp Quốc.

Qua chuyến đi vừa qua, tôi nhận thấy các đại sứ quán, các hội đoàn Việt Nam ở nhiều nước châu Âu đều đã ủng hộ và hỗ trợ cụ thể cho ý tưởng này, nhưng cách tiếp cận ở tầm Liên Hiệp Quốc như thế nào hẳn cần phải bàn bạc kỹ hơn. Công tác vận động hẳn cần có tư vấn rộng rãi, và nếu được mời, mạng lưới We Love Phở sẵn sàng đóng góp ý kiến.

Viet News UK đã đăng tải hơn 20 tin bài, livestreaming trên vietnewsuk/Facebook về các sự kiện do WeLovePho đồng tổ chức ở Slovakia, Vienna và Budapest, thu hút hàng chục nghìn lượt xem. Viet News UK cảm ơn We Love Phở, các đại sứ quán Việt Nam ở Bratislava, Vienna và Budapest, cùng Hiệp hội Ẩm thực Ninh Bình đã cùng góp sức ‘make it happen’ với sự thành công lớn về truyền thông tiếng Việt, các tiếng châu Âu và giao lưu nhân dân với các cộng đồng, đại diện chính quyềnn sở tại ở các nước EU.